Sebbene sia per concezione parte integrante del “Parco Archeologico delle Terme di Baia”, il c.d. Tempio di Venere si trova, ad oggi, isolato presso l’area portuale, in conseguenza del ‘taglio’ stradale relativo al moderno inserimento di via Lucullo realizzato ad inizio Novecento per l’apertura cantieri navali tra il castello Aragonese e l’area termale. L’imponente costruzione era dunque originariamente in continuità con le strutture del complesso termale quale parte integrante del primo dei cinque settori che da sud verso nord si dispongono in maniera scenografica lungo l’asse longitudinale della collina e su diversi livelli di terrazzamento, si suddivide in cinque settori, il settore delle piccole Terme di Venere seguito da quello della Sosandra, dell’Ambulatio, di Mercurio e di Diana.
Il c.d. Tempio di Venere, risalente all’età adrianea (inizio II sec. d. C.) – datazione dedotta dagli studiosi dall’analogia delle rare caratteristiche architettoniche e decorative con quelle di alcune architetture in Villa Adriana a Tivoli – è attualmente in stato di rudere. Denominato tale dalla tradizione antiquaria napoletana, in realtà fu un grandioso ambiente termale, come viene riportato dal Maiuri che, sulla base di un progetto del 1935 per la creazione di un parco monumentale, avviò, a partire dal 1941, le prime operazioni di scavo e restauro su gran parte del patrimonio archeologico baiano: “La rotonda, emergente da un complesso di costruzioni ora infossate nel terreno per effetto del bradisismo, si affacciava direttamente sul lido e forse raccoglieva come un piccolo stagnum acqua marina e acque termominerali che in grande quantità evaporavano lungo il litorale secondo quanto attesta Plinio per le Terme di Licinio Crasso: sala dunque e, forse, nel tempo stesso piscina d’immersione, com’era la più grande rotonda del c.d. Tempio d’Apollo sul Lago d’Averno”.
L’edificio presenta internamente un profilo planimetrico circolare – per un diametro 26,30 m –, mentre all’esterno ha una forma ottagonale – che raggiunge una distanza massima tra i lati opposti di 32 m – sottolineata e rafforzata da otto pilastri. Le prime tracce grafiche dell’impianto originario del tempio si possono far risalire a delle rappresentazioni di Giuliano da Sangallo, che riporta ancora, sebbene con eccessiva astrazione, la pianta dell’annesso sudoccidentale non più raffigurato nella sua interezza nelle tavole successive al XVII secolo. Questi ambienti, insieme al “truglio”, come comunemente vengono definite le cupole Baiane, e il fronte meridionale del Tempio probabilmente crollarono in occasione del terremoto del 1538 e hanno quindi subito un progressivo processo di interramento dovuto al bradisismo locale visibile soprattutto nella circolare aula centrale. Tale matrice planimetrica viene articolata poi dall’inserimento di quattro absidi aperte verso l’interno e disposte radialmente rispetto ai vani di otto grandi finestre ad arco ribassato posizionate superiormente e aperte nei lati dell’ottagono che interrompono, sormontati da archi di scarico a ghiera semplice, la tessitura muraria in laterizi allettati con malta pozzolanica che ne regolarizza lo spessore ad una misura costante di 4,5 cm che riveste la fabbrica muraria in tufo giallo locale. Le grandi bucature del tamburo finestrato recano, poi, all’estradosso della costruzione un davanzale in travertino aggettante con arcatelle e mensoloni che rimanda alla presenza di loggette verso il grande spazio interno e di un ballatoio esterno, facendo pensare a un doppio affaccio e suffragando la suddetta analogia con l’altra costruzione presso l’Averno osservata del Maiuri.
La soluzione della copertura i cui resti vengono interpretati dal Maiuri come una volta “a conchiglia o ad ombrello”, viene studiata più specificamente da De Angelis-D’Ossat che, esaminando gli attacchi alle strutture in situ, osserva una particolare declinazione della tipologia ad ombrello riscontrando una raffinata alternanza di otto spicchi velocidici e otto sferici, che si impostano come lunette a sesto ribassato al di sopra delle finestre del tamburo, una soluzione presente nel citato sito archeologico di Tivoli e non conosciuta prima di Adriano a conferma della datazione del monumento.
Gli esiti del recente rilievo condotto hanno quindi riscontrato un volume che si innalza fuori terra per 21 m, mentre si ipotizza, a valle delle misurazioni effettuate negli annessi ambienti sud-occidentali, che le strutture si siano interrate per circa altri 3 m.
Questi ambienti – di cui i rilievi più recenti riportano soltanto alcuni resti – presentano ad ogni modo grande valenza compositiva arricchendo ulteriormente il perimetro esterno della grande sala termale; l’impianto di questi ambienti è generato dalla geometria di una serie di cerchi inscritti polarmente nella forma in un quadrato, formando una sala polilobata centrale e originanti tre ambienti curvilinei.
Notevoli, infine, gli accorgimenti costruttivi adottati come il condotto laterizio di discesa delle pluviali che corre lungo la mezzeria degli speroni esterni, dove, inoltre, l’opus latericium si alterna a quello reticolatum in tufelli di 7,5-8 cm.
Rilievo integrato
La fase di rilievo digitale integrato del c.d. Tempio di Venere è stata condotta sulla base dell’ormai consolidato iter [25] a sua volta organizzato in tre step: a) rilievo range-based, che consiste in acquisizione con strumentazione laser terrestre (TLS); b) rilievo image-based, che consiste nell’acquisizione di fotogrammi da SAPR (Sistema Aeromobile a Pilotaggio Remoto); c) inquadramento topografico per la rete di appoggio. La redazione di un eidotipo dei luoghi è fondamentale per una progettazione di massima della campagna di rilievo, stabilendo con una buona approssimazione la posizione dei punti di controllo e i punti di stazione per il laser scanner.
Per il rilievo con strumentazione laser del sito sono stati utilizzati due TLS a modulazione di fase (phase-shift) della CAM2/Faro, il modello Focus3D X330 ed il modello Premium 350 entrambi dotati di camera fotografica con ottica coassiale all’emettitore. Questo tipo di strumentazione consente l’acquisizione di informazioni metriche e colorimetriche utili a definire la topologia di parti del complesso non raggiungibili con altra apparecchiatura o tecnica di rilevamento. Nella registrazione delle scansioni sono stati impiegati target artificiali, sfere e scacchiere, per il controllo dell’errore. Il dataset TLS consiste di 140 scansioni, effettuate scegliendo punti di stazione appropriati che presentassero il minor numero di occlusioni possibili. La risoluzione è stata fissata a 7.136 mm misurata a una distanza di 10 m dal centro dell’emettitore, con una qualità 2X. A valle del preprocessamento basato su target artificiali, si è proceduto con una ulteriore fase di registrazione mediante cloud-to-cloud basata sull’algoritmo ICP (Iterative Closest Point) in modo da verificare la qualità dell’allineamento e l’eventuale scostamento dei target.
L’acquisizione fotografica dell’intero manufatto con SAPR ha richiesto un progetto preliminare di ripresa, basato su una mappatura dell’area di interesse con un software per la creazione di piani di volo attraverso la creazione di waypoints, che hanno definito il percorso, il numero di scatti, ed il valore della ground resolution (GSD – Ground Sample Distance). In dettaglio sono stati effettuati 6 voli di cui 2 con camera nadirale con strisciate ortogonali tra loro e 4 con camera inclinata con strisciate ortogonali tra loro, tenendo conto dei fattori operativi ed ambientali che potevano influire sulla restituzione in modo da assicurare la massima copertura della zona da rilevare e la stessa esposizione per tutti i fotogrammi. Il dataset ottenuto è stato di 1140 fotogrammi acquisiti con un Autel evo II, ad una quota di 40 metri con una sovrapposizione (overlap e sidelap) del 70% ottenendo ortoproiezioni con GSD di 6.04 mm/px (fig. 1).
Inquadramento topografico e georeferenziazione delle nuvole: il rilievo integrato
Particolare attenzione è stata posta al posizionamento dei target, necessari per registrazione e per l’unione delle nuvole di punti TLS e SfM, per i quali è stato costantemente verificato che risultasse sempre visibile una terna comune su coppie di riprese consecutive. Al fine di ottenere un’unica nuvola di punti dalle due nuvole TLS e SfM, sono stati, quindi, posizionati 8 GCP (Ground Control Point) e 8 QCP (Quality Control Point) materializzati attraverso target a scacchiera e target codificati RAD (Ringed Automatically Detected), visibili dall’aeromobile ed individuabili nelle nuvole TLS e SfM. La rete di punti di controllo, acquisiti in nRTK, è stata battuta con ricevitore satellitare GNSS Stonex S990A, utilizzato come rover, collegato alla rete di stazioni permanenti della Regione Campania ed ha garantito l’appoggio topografico per georeferenziare i due modelli (laser e fotogrammetrico) nel sistema WGS84/UTM 33N (EPSG:32633) per compensare gli eventuali vuoti presenti in entrambe le nuvole.
Lavorando all’interno del software di modellazione fotogrammetrica, è possibile, in questo modo, georeferenziare le due nuvole di punti in relazione al sistema di riferimento, impiegando le coordinate in comune dei target e ‘fonderle’ successivamente in un unico modello tridimensionale integrato (fig. 2). I dati ottenuti hanno quindi consentito di restituire valori dimensionali, generare ortofoto scalate con processi automatici, elaborare modelli tridimensionali, estrarre textures e produrre foto sferiche, per una visualizzazione a distanza del sito d’indagine.
Sulla base delle ortoimmagini prodotte un primo approfondimento condotto ha riguardato l’analisi della struttura del tempio mediata dal ridisegno vettoriale (figg. 3 e 4). La memoria è una sorta di luogo immaginifico “[…] che cattura la realtà attraverso le immagini-problemi” e in cui le tracce passate si riattivano dinamicamente innescando una serie di procedimenti rielaborativi, divenendo al fine un vero e proprio atto creativo. “Ogni persona”, scrive Israel Rosenfield, […] “è unica: le sue percezioni sono in qualche misura creazioni e i ricordi fanno parte di processi continui di immaginazione. […] L’intelligenza umana non consiste solo in un accrescimento quantitativo delle conoscenze, ma nel rielaborare, ricategorizzare e quindi generalizzare l’informazione in modi nuovi e sorprendenti”.
La capacità esplorativa dell’architetto diventa così strumento straordinario, la sua interpretazione diventa misura dell’essenza delle cose e fornisce, mediante le modalità rappresentative, elementi significativi per la comprensione di ciò che viene analizzato. L’immagine che noi restituiamo della realtà materiale è non perciò solo ascrivibile alle sensibilità sensoriali, ma soprattutto alla attività rielaborativa che il sistema cerebrale compie sulle informazioni ricevute [26].
Rappresentazioni
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.LorLorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit.

Figura 1. Ortoimmagine aerofotogrammetrica del c.d. Tempio di Venere con GSD di 6.04 mm/px.
elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibudipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet,
Figura 2. Vista del modello 3D risultante dall’integrazione delle nuvole range-based e image-based. consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectedipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectedipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectes leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. U
Figura 3. Pianta a quota (+3.00 m) del c.d. Tempio di Venere: “SPLASCH_NA_PTB_TPV_LVL_+3.00m”.

Figura 4. Sezione FF’ del c.d. Tempio di Venere: “SPLASCH_NA_PTB_TPV_SZN_FF’”.
Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing
t elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..
Modellazioni tridimensionali
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.LorLorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..dipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectedipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consecte
Lorem ipsum dolpulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectedipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elior sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Virtual Tour
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.LorLorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..dipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectedipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectedipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consecte
Documentazione di archivio
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.LorLorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectedipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectedipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectedipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..
Bibliografia
De Angelis d’Ossat, G. (1942). Il “Tempio di Venere” a Baia. Estratto dal Bollettino del Museo dell’Impero Romano, XIII.
Rakob, F. (1961). Litus beatae Veneris aureum. Untersuchungen am Venustempel in Baiae. In Römische Mitteilungen, 68, pp. 114.
Jacobson, D. M. (1986). Hadrianic Architecture and Geometry. In American Journal of Archaeology, 90(1), 69–85.
Jacobson, D. (1999). The Annexe of the ‘Temple of Venus’ at Baiae: An Exercise in Roman Geometrical Planning. In Journal of Roman Archaeology, 12, 57-71.
Di Fraia, G. (2011). Adriano a Baia. In Sibilla Cumana, 07/11, pp. 83-120.
Pubblicazioni consultate
Sanseverino A., Messina B., Limongiello M., Guida CG. An HBIM Methodology for the Accurate and Georeferenced Reconstruction of Urban Contexts Surveyed by UAV: The Case of the Castle of Charles V. Remote Sensing. 2022; 14(3688): 1–23.
Morandotti M., Parrinello S., Picchio F., De Marco R., Becherini P., Dell’Amico A., et al. L’Università di Pavia. I cortili e gli ambienti monumentali. Un progetto di documentazione digitale e sviluppo di sistemi di gestione per la manutenzione programmata. In: Conte A, Guida A (eds.) VII Convegno Internazionale ReUSO Matera – Patrimonio in divenire. Rome (Italy): Gangemi Editore; 2019. pp. 863–874.
Matrone F., Colucci E., Iacono E., Ventura GM. The HBIM-GIS Main10ance Platform to Enhance the Maintenance and Conservation of Historical Built Heritage. Sensors. Multidisciplinary Digital Publishing Institute (MDPI); 1 October 2023; 23(19). DOI:10.3390/s23198112
Delpozzo E., Balletti C. Bridging the gap: an open-source GIS+BIM system for archaeological data. the case study of Altinum, Italy. The International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences. 24 June 2023; XLVIII-M-2–2023: 491–498. DOI:10.5194/isprs-archives-XLVIII-M-2-2023-491-2023
Russo M. AR in the architecture domain: State of the art. Applied Sciences (Switzerland). MDPI AG; 1 August 2021; 11(15). DOI:10.3390/app11156800
Giovannini EC., Lo Turco M., Tomalini A. BACK TO THE PAST. Narrative and Storytelling Learning in a Digital Modeling Reconstruction Process. Lecture Notes in Networks and Systems. Springer Science and Business Media Deutschland GmbH; 2023. pp. 120–130. DOI:10.1007/978-3-031-25906-7_14
Barba S., Fiani M., Di Benedetto A., Limongiello M., Sanseverino A. Metodologie per i rilievi della rete di infrastrutture con tecniche di telerilevamento attivo e passivo. In: Aversa S, Guida D (eds.) Metodologie per la valutazione puntuale del rischio idrogeologico in aree fortemente antropizzate e strumenti per le strategie di sviluppo regionale. Napoli: UniorPress; 2021. pp. 37–48.
La Placa S., Doria E. Digital documentation and fast census for monitoring the university’s built heritage. The International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences. 14 February 2024; XLVIII-2/W4-2024: 271–278. DOI:10.5194/isprs-archives-XLVIII-2-W4-2024-271-2024
Bertocci S., Cioli F. Digital documentation of the Franciscan Observance architecture in Umbria. Preliminary surveys and analysis for conservation purposes. Restauro Archeologico. 24 July 2023; 30(2): 78–101. Available at: DOI:10.36253/rar-14686
Murphy M., McGovern E., Pavia S. Historic Building Information Modelling – Adding intelligence to laser and image-based surveys of European classical architecture. ISPRS Journal of Photogrammetry and Remote Sensing. Elsevier B.V.; 2013; 76: 89–102. Available at: DOI:10.1016/j.isprsjprs.2012.11.006
Rakob F. Litus beatae Veneris aureum. Untersuchungen am Venustempel in Baiae. Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts. Römische Abteilung. Darmstadt, Deutschland: Verlag Philipp von Zabern; 1961. pp. 114–149.
Rakob F. Römische-Kuppelbauten in Baiae. Die Gewölbeprofile. Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts. Römische Abteilung. Darmstadt, Deutschland: Verlag Philipp von Zabern; 1988. pp. 257–301.
Lin G., Li G., Giordano A., Sang K., Stendardo L., Yang X. Three-Dimensional Documentation and Reconversion of Architectural Heritage by UAV and HBIM: A Study of Santo Stefano Church in Italy. Drones. 6 June 2024; 8(6): 250. DOI:10.3390/drones8060250
Goethe JW. Viaggio in Italia. 1817.
Jacobson D. Hadrianic Architecture and Geometry. American Journal of Archaeology. 1986; 90(1): 69–85.
De Angelis d’Ossat G. Il Tempio di Venere a Baia. Estratto dal Bull. del Museo dell’Imp. Rom. Roma: Stabilimento tipografico ditta Carlo Colombo; 1942.
Borriello M., D’Ambrosi A. Baie-Misenum. Forma Italiae, regio I. Firenze: Leo S. Olschki Editore; 1979. pp. 65–76.
Maiuri A. I Campi Flegrei. Roma: Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato. Roma: Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato. Libreria dello Stato; 1958. 81 p.
ISO 19650-1: ISO 19650-1:2018. Organization and digitization of information about buildings and civil engineering works, including building information modelling (BIM) – Information management using building information modelling – Part 1: Concepts and principles. Dec, 2018.
UNI – Ente Italiano di Normazione. UNI EN 17412-1:2021. Building Information Modelling – Livello di fabbisogno informativo – Parte 1: Concetti e principi. Jun 22, 2021.
Lo Turco M., Bono J., Tomalini A. Parameters, Modeling and Taxonomy for an HBIM Baroque Facade. Nexus Network Journal. 4 June 2024; DOI:10.1007/s00004-024-00786-9
Parrinello S., De Marco R., Galasso F. Un protocollo di modellazione urbana mediante abachi e moduli tecnologici. Dal rilievo digitale al sistema informativo 3D per il centro storico di Betlemme. Dn. Building Information Modeling, Data & Semantics. 31 April 2020; 6: 52–69.
Parrinello S., Picchio F. Digital Strategies to Enhance Cultural Heritage Routes: From Integrated Survey to Digital Twins of Different European Architectural Scenarios. Drones. 12 September 2023; 7(9): 576. DOI:10.3390/drones7090576
Dell’Amico A. Memoria e modello digitale. La costruzione di un sistema informativo per la salvaguardia del patrimonio architettonico diffuso dell’Upper Kama. Restauro Archeologico. 1 June 2022; 30(1): 32–53. DOI:https://doi.org/10.36253/rar-12164
Florio R., Della Corte T., Catuogno R., Marino V., Di Lauro A V. Archeology Architecture for the Integrated Survey, the Exemplary Case of Cuma: the Foro Thermal Baths. In: Arena A, Arena M, Brandolino RG, Colistra D, Ginex G, Mediati D, et al. (a cura di) Connettere. Un disegno per annodare e tessere. Atti del 42° Convegno Internazionale dei Docenti delle Discipline della Rappresentazione. Milano: FrancoAngeli; 2020. pp. 2182–2203.
Prattico F. L’Io et l’altro. Sfera. 1993; (luglio-agosto): 53.
UNI Ente Italiano Normazione. UNI 11337-4:2017 Edilizia e opere di ingegneria civile – Gestione digitale dei processi informativi delle costruzioni – Parte 4: Evoluzione e sviluppo informativo di modelli, elaborati e oggetti. Italy; Jan 26, 2017.
Roca A., Juan-Vidal F., Cipriani L., Fantini F. On Vaulting: Heron’s Manuals and Their Role in Roman Dome Design. Nexus Network Journal. 2 April 2024; DOI:10.1007/s00004-024-00771-2
Rechichi F. CHIMERA: A BIM+GIS system for cultural heritage. The International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences. 25 August 2020; XLIII-B4-2020: 493–500. DOI:10.5194/isprs-archives-XLIII-B4-2020-493-2020
Pepe M., Costantino D., Alfio VS., Restuccia AG., Papalino NM. Scan to BIM for the digital management and representation in 3D GIS environment of cultural heritage site. Journal of Cultural Heritage. July 2021; 50: 115–125. DOI:10.1016/j.culher.2021.05.006
Pubblicazioni dell'Unità di ricerca
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.LorLorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..
Schedatura
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.LorLorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dosum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo..

